W kontekście zasady swobody umów (art. 353¹ k.c.), przedstawiam, w jaki sposób świadczenie gwarancyjne pozwala stronom na absolutne ukształtowanie odpowiedzialności dłużnika, co znacząco zwiększa ochronę interesów wierzyciela.

Modyfikacja odpowiedzialności w obrocie profesjonalnym

W dynamicznie rozwijającym się obrocie profesjonalnym kluczowe jest efektywne zabezpieczanie interesów stron umowy. Klasyczna kara umowna (uregulowana w kodeksie cywilnym) ma jednak swoje ograniczenia, zwłaszcza gdy dłużnik może zwolnić się z odpowiedzialności, wykazując brak winy, lub gdy jej wysokość podlega miarkowaniu przez sąd.

Z tych powodów, coraz większą popularność w kontraktach B2B zdobywa świadczenie gwarancyjne – instytucja nienazwana, która pozwala stronom na absolutne ukształtowanie odpowiedzialności, znacząco zwiększając poziom zabezpieczenia wierzyciela.

Istota i konstrukcja świadczenia gwarancyjnego

Świadczenie gwarancyjne to zastrzeżenie umowne (ukształtowane w ramach swobody kontraktowania), nakładające na dłużnika obowiązek zapłaty określonej kwoty w razie niewykonania lub niewłaściwego wykonania zobowiązania, nawet wskutek okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności (Wyroki SA w Białymstoku: I ACa 287/14, SA w Krakowie: I ACa 250/15).

Kluczowy element konstrukcyjny

• Odpowiedzialność dłużnika ma charakter absolutny (lub quasi-absolutny), jest niezależna od winy.

• Celem jest rekompensata wobec samego faktu wystąpienia ryzyka gwarancyjnego (np. przekroczenia terminu), a nie sankcjonowanie winy.

Wymogi poprawnego zapisu w umowie

Aby zastrzeżenie zostało uznane za świadczenie gwarancyjne, a nie karę umowną, klauzula musi jasno wskazywać na absolutny charakter odpowiedzialności, wyłączając możliwość zwolnienia się przez dłużnika poprzez wykazanie, że nie ponosi winy.

Cztery kluczowe przewagi nad karą umowną

Różnice między świadczeniem gwarancyjnym a karą umowną uwypuklają przewagi tego pierwszego mechanizmu w ochronie interesów wierzyciela:

1. Wyłączenie miarkowania sądowego

Świadczenie gwarancyjne nie podlega miarkowaniu (zmniejszeniu) przez sąd. W przeciwieństwie do kary umownej (art. 484 § 2 k.c.), sąd nie może go obniżyć, nawet jeśli jest rażąco wygórowane lub zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane.

2. Absolutna odpowiedzialność dłużnika

Obowiązek zapłaty świadczenia gwarancyjnego jest oderwany od okoliczności niewykonania. Dłużnik nie może obalić domniemania winy i zwolnić się z odpowiedzialności. Kara umowna natomiast powstaje tylko, gdy niewykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność.

3. Swoboda ustalania wysokości

Przy świadczeniu gwarancyjnym istnieje większa swoboda w określaniu kwoty. Nie musi to być z góry określona suma pieniężna, choć dla ważności (zgodność z zasadami współżycia społecznego) zaleca się precyzyjne wskazanie granicy odpowiedzialności dłużnika.

4. Automatyczna możliwość dochodzenia odszkodowania uzupełniającego

Wierzyciel zawsze może dochodzić od dłużnika odszkodowania przewyższającego kwotę świadczenia gwarancyjnego na zasadach ogólnych, bez konieczności umieszczania w umowie dodatkowego postanowienia w tym przedmiocie (co jest konieczne przy karze umownej – art. 484 § 1 k.c.).

Zastosowanie praktyczne i ograniczenia

Świadczenie gwarancyjne stanowi istotną modyfikację ustawowej odpowiedzialności.

Świadczenie gwarancyjne to elastyczny i efektywny instrument służący zabezpieczeniu roszczeń w umowach biznesowych. Wprowadza ono znacznie silniejszą ochronę wierzyciela niż klasyczna kara umowna, ponieważ ogranicza możliwość uchylenia się dłużnika od odpowiedzialności i wyklucza miarkowanie sądowe.

Z uwagi na złożoność i ryzyko uznania klauzuli za nieważną (jeśli jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego lub zbyt niejasna), kluczowe jest precyzyjne sformułowanie zapisów umownych.

Tekst pierwotnie ukazał się na łamach serwisu internetowego „Rzeczpospolita” w sekcji Poradniki Prawa pod linkiem  [LINK].

Zapraszamy do kontaktu z nami w celu audytu i wdrożenia klauzul świadczenia gwarancyjnego dla Twojego biznesu.